Altay halk edebiyatı, zengin gelenekleri ve derin kültürel mirasıyla dikkat çekerken, "kay" destanları bu bağlamda özel bir yer tutar. Bu destanlar, toplumsal olayları, kahramanlık hikayelerini ve doğa ile insan arasındaki ilişkiyi yansıtan, zengin bir sözlü anlatım geleneğine dayanan eserlerdir. Kay destanları, sadece edebi bir değer taşımakla kalmayıp, aynı zamanda Altay toplumunun sosyal ve kültürel dinamiklerini de gözler önüne serer.

Altay halk edebiyatında "kay" destanlarının bazı özellikleri:

• Uzunluk: Kaylar, iki bin ile yedi, sekiz bin mısra arasında değişen manzum eserlerdir.
• İcra: Destanlar, topşur gibi müzik aletleri eşliğinde, genellikle uzun av geceleri, bayramlar, düğünler ve eğlencelerde söylenir.
• Anlatım: Kayçılar, destan anlatırken yüz ifadelerini ve davranışlarını kullanır, insan yanı sıra at, geyik ve kuş gibi hayvanların yerine geçebilirler.
• Ses: Kayçılar, sesi göğüslerinden veya damaklarından çıkararak destanı gırtlaktan okuma yöntemiyle icra ederler.
• Koruyucu Ruh: Altay Türkleri, destanın da "kay iyesi" denilen bir koruyucu ruhu olduğuna inanır.
• Rüya ile Öğrenme: Kayçı olabilmek için rüya görmek gereklidir; rüyada destan kahramanı veya su ile dağ ruhları destanı öğretir.
• Toplumsal Buluşma: Destan anlatımı sırasında içtimai bir buluşma gerçekleşir; halk hayvan kesip yiyecek hazırlayarak anlatıyı dinler.